էսսե

Էսսե

Առաջին համաշխարհային պատերազմը և Հայոց ցեղասպանությունը

20-րդ դարի սկզբին աշխարհը կանգնած էր կործանարար քաղաքական, ռազմական և գաղափարական փոփոխությունների առջև։ Այդ իրադարձությունների ամենածանր հետևանքներից երկուսն էին Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914–1918 թթ.) և Հայոց ցեղասպանությունը (1915–1923 թթ.), որոնք չնայած առանձին երևույթներ էին, սակայն սերտորեն կապված էին միմյանց հետ։ Երկուսն էլ պայմանավորված էին կայսրությունների փլուզմամբ, ազգային հարցերի սրմամբ և իշխանական խաղացողների քաղաքական ընտրություններով։ Այս էսսեի նպատակը երկու այս իրադարձությունների փոխկապակցվածության բացահայտումն է։

Պատերազմի նախադրյալները և բռնկումը

Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկիզբ առավ 1914 թվականին՝ Ավստրո-Հունգարիայի արքայազն Ֆերդինանդի սպանությունից հետո։ Շուտով դրան ներգրավվեցին Եվրոպայի գլխավոր տերությունները՝ ձևավորելով դաշնակիցներ և կենտրոնական տերություններ։ Օսմանյան կայսրությունը 1914 թվականին միացավ կենտրոնական տերություններին՝ Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի կողմը։

Պատերազմը դարձավ ոչ միայն ռազմի դաշտերում ճակատամարտերի, այլև ներքին քաղաքականությունների արմատականացման հարթակ։ Պատերազմական իրավիճակը հանգեցրեց ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ անվստահության սրմանը, հատկապես՝ Օսմանյան կայսրությունում բնակվող հայ ժողովրդի հանդեպ։

Հայոց ցեղասպանությունը՝ պատմական համատեքստում

1915 թվականի ապրիլի 24-ին Օսմանյան իշխանությունները ձերբակալեցին և սպանեցին հարյուրավոր հայ մտավորականների՝ դրանով ազդարարելով Հայոց ցեղասպանության սկիզբը։ Այս քաղաքականությունը միտված էր հայ բնակչությանը ոչնչացնելուն՝ որպես «ներսում սպառնացող վտանգի»։ Օսմանյան կառավարությունը՝ երիտթուրքական առաջնորդության գլխավորությամբ, կազմակերպեց զանգվածային տեղահանություններ, մահվան երթեր, սովամահություն և կոտորածներ, որոնց զոհ գնացին ավելի քան մեկ ու կես միլիոն հայեր։

Պատերազմը «բացեց ճանապարհը» ցեղասպանության իրականացման համար։ Ռազմական ցնցումների պայմաններում միջազգային հանրությունը զբաղված էր սեփական ճակատամարտերով, իսկ Օսմանյան իշխանությունները օգտվեցին այդ անիշխանությունից։ Այսպես, Առաջին համաշխարհային պատերազմը դարձավ այն ֆոնն ու պատրվակը, որի վրա իրականացվեց հայ ժողովրդի դարավոր հայրենիքում բնաջնջումը։

Պատմական և քաղաքական հետևանքներ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո վերաձևակերպվեց աշխարհաքաղաքական քարտեզը. փլուզվեցին Օսմանյան, Ավստրո-Հունգարական, Ռուսական և Գերմանական կայսրությունները։ Սակայն հայ ժողովուրդը չստացավ խոստացված անկախությունը, ինչպես սահմանվել էր Սևրի պայմանագրում (1920 թ.)։ Փոխարենը, ցեղասպանությունից վերապրածները ցրվեցին աշխարհով մեկ՝ ստեղծելով հայկական սփյուռքի նոր իրականությունը։

Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից Հայոց ցեղասպանությունը դարձավ հետագա ցեղասպանությունների կանխարգելման անհրաժեշտության օրինակ։ Ռաֆայել Լեմկինը՝ «ցեղասպանություն» եզրույթի հեղինակը, մասնավորապես հայերի բնաջնջումն էր ներկայացնում որպես իր հասկացության օրինակ։

Եզրակացություն

Առաջին համաշխարհային պատերազմն ու Հայոց ցեղասպանությունը 20-րդ դարի ամենասարսափելի իրադարձություններից են, որոնք փոխեցին միլիոնավոր մարդկանց ճակատագրեր։ Դրանց փոխկապակցված վերլուծությունը կարևոր է՝ հասկանալու համար, թե ինչպես կարող է պատերազմը դառնալ պետական ահաբեկչության, էթնիկ զտումների և զանգվածային կոտորածների հող։

Այսօր էլ, երբ աշխարհում շարունակում են բռնկվել հակամարտություններ և ազգային ատելություն, Հայոց ցեղասպանության դասերը մեզ պարտադրում են հիշել՝ ինչ կարող է լինել, երբ պատերազմն ուղեկցվում է ատելությամբ և անպատժելիությամբ։