Автор: davtyanmanvel

Սովորում ենք արևմտահայերեն.

Ժամանակակից ցանկացած գրական լեզվի հիմքում որևէ ժողովրդախոսակցական տարբերակ է՝ բարբառ, որը հատուկ ընտրվում է մասնագետների կողմից և տարիների ընթացքում մշակվում ու նորմավորվում է։ Պատմական հանգամանքների բերումով՝ հայերենն ունի երկու գրական տարբերակ՝ արևելահայերենը և արևմտահայերենը։ Առաջինի հիմքում առավելապես Արարատյան բարբառն է՝ «ում» ճյուղից։ Իսկ արևմտահայերենը ձևավորվել է Պոլսի բարբառի հիման վրա՝ «կը» ճյուղից։ Նշենք արևմտահայերենի առաձնահատկություններից որոշները։

Արտասանությունը։ Թեպետ մեր լեզվի երկու տարբերում էլ գրերը նույնն են, սակայն արտասանության ժամանակ արևմտահայերենում բ, գ, դ, ձ, ջ ձայնեղները դառնում են շնչեղ խուլեր և հնչում փ, ք, թ, ց, չ, իսկ պարզ խուլերը` պ, կ, տ, ծ, ճ, ընդհակատակը, գրեթե միշտ արտասանվում են որպես ձայնեղներ` բ, գ, դ, ձ, ջ, օրինակ՝ ծաղիկ – ձաղիգ, գարուն – քարուն, բարի – փարի, գեղեցիկ – քեղեցիգ և այլն:

Բառերը։ Հայերենի բառապաշարի մեծ մասը ընդհանուր է երկու տարբերակների համար։ Բայց կան և տարբերություններ, օրինակ՝ միայն արևմտահայերենում են հանդիպում ակաղձուն (լեցուն), զակատել (բաղձալ), լմննալ (վերջանալ), կայլակ (կաթիլ), համբուն (համակ), պատարուն (զեղուն), պարտասուն (հոգնաբեկ) բառերը, կապերից՝ ասդին, անդին, ետք, քով, շաղկապներից՝ ալ, զի և այլն: Բացի այդ՝ կան նաև որոշակի ուղղագրական տարբերություններ (դասական ուղղագրության կանոններից զատ, օրինակ՝ ճամփա – ճամբայ)։

Քերականությունը։ Արևելահայերենի և արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունները նկատվում են արդեն քերականության մեջ՝ բառերի թեքման և կապակցման ժամանակ։ Օրինակ՝ բոլորին հայտնի է ներկա անկատար և անցյալ անկատար ժամանակաձևերի տարբերությունը մեր լեզվի այս երկու տարբերակներում․ կը գրէ – գրում է, կ’անցնիմ – անցնում եմ․ արևմտահայերենում այս ժամանակաձևերը պարզապես կոչվում է սահմանական եղանակի ներկա ժամանակ և անցյալ ժամանակ: (Հենց այս տարբերությունը նկատի ունենալով ենք ասում, որ արևելահայերենի հիմքում «ում» ճյուղի բարբառ է, իսկ արևմտահայերենի հիմքում՝ «կը»)։ Փոխարենը՝ պայմանական եղանակի ժամանակաձևերն արևմտահայերենում կազմվում են «պիտի» մասնիկով, այսպես՝ պիտի անցնիմ  արևելահայերեննշանակում է կանցնեմ (արևմտահայերենում այն կոչվում է ստորադասական եղանակ և հանդես է գալիս երկրորդական նախադասություններում․ «եթե․․․ ապա․․․»)։

Ինչպես գիտենք, արևելահայերենում բառերի գերակշիռ մասը ենթարկվում են Ի հոլովման, մինչդեռ արևմտահայերենում շատ ավելի տարածված է ՈՒ հոլովումը․ ճամբու, դիտորդներու։ Բացառականի վերջավորությունը առավելաբար -են-ն է՝ սրտեն (սրտից), տնեն (տնից), դաշտերեն (դաշտերից)։ Հայցական հոլովը երբեք չի լինում տրականաձև․ «Կը սիրեմ սաներս», ոչ թե սաներիս։ Գիտենք նաև, որ ներգոյական հոլով արևմտահայերենը չունի, և նրա իմաստն արտահայտվում է «մէջ» կապով։

Հայերենի այս տարբերակում որոշիչ հոդ կարող է ստանալ նաև սեռական հոլովը, օրինակ՝ Արամին գիրքը, դաշտերուն ծաղիկը։

Արևմտահայերենում անորոշ առումն արտահայտվում է «մը» («մըն») հետադաս մասնիկով․ գիրք մը, բան մը, խօսք մըն ալ։

Նաև՝ արևմտահայերենը չունի կրկնակի ժխտում․ ոչ ոք չասաց – ոչ ոք ըրաւ։

Ուղղագրությունը։ Արևմտահայերենը պահպանել է մեսրոպյան՝ դասական ուղղագրությունը։  Արևելահայերենի ներկայիս ուղղագրությունը, որ հաճախ կոչվում է նաև նոր, վերափոխված, ժամանակակից և այլն, գործում է 1940 թվականից։ Նոր ուղղագրությունը պաշտոնապես գործածական է Հայաստանում, Արցախում, ինչպես նաև նախկին ԽՍՀՄ երկրներում, իսկ, օրինակ, իրանահայերը, թեպետ խոսում են արևելահայերեն, բայց նույնպես գրում են դասական ուղղագրությամբ։ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի՝ Աստվածաշնչի արևելահայերեն թարգմանություններն էլ հիմնականում դասական ուղղագրությամբ են։

Պետք է նկատել, որ շատ բառերի ստուգաբանության, ասենք՝ արմատը մասնիկից տարանջատելու համար, կատարյալ է մնում դասական ուղղագրությունը։ Այսինքն՝ լեզվական միավորները պատմական մոտեցմամբ քննելիս դասական ուղղագրության իմացությունը կարևոր է, ինչպես առհասարակ գրաբարի իմացությունը, որից սերել են և՛ արևմտահայերենը, և՛ արևելահայերենը, և՛ շատուշատ բարբառներ։

Վահան Թոթովենց «Ներման Աղոթք» — ը դարձրու արևելահայերեն:

( հատված)

Անգամ մը գյուղեն մեկ քանի հատ խնձոր բերած էին, խոշոր և կաս-կարմիր։ Երբ մեր թևերուն վրա կը փայլեցնեինք, պատկերնիս մեջը կերևնար։ Մայրս հյուրերու համար պահած էր այդ մեկ քանի խնձորները։
Ես գողցա երկու հատը և տարի մեր դրացի փոքրիկ Զարուին տալու։ Զարուն երկար, խարտյաշ մազերով, կապույտ աչքերով, կարմիր շրթունքներով և այտերով աղջիկ մըն էր։
Ես տղոց հետ չէի ուզեր խաղալ, միշտ Զարուն էր իմ խաղակիցը։ Զարուի ծնողները մեկ-երկու օրեն Պոլիս պիտի երթային, տանելով իրենց հետ Զարուն ալ։

Ստեղծագործական աշխատանք, ընտրեք վերնագրերից որևէ մեկը․

1.Փորձում եմ անկեղծ լինել

2.Մեկ օր առանց ընկեր

3. Պատմություն բարի մարդու մասին

                            .Մեկ օր առանց ընկեր

Ես որոշեցի մեկ օր  ացկացնել առանց  ընկեր։Առաոտյան,երբ ըներներս  սովորականի պես եկել էին    ինձ բակ կանչելու ես նրանց  մեռժեցի,քանի որ որոշել էի մեկ օր առանց ըներներիս անցկացնել։Այդ օրը ես դասերս պատրաստեցի,հեռուստացույց դիտեցի,համակարգչային խաղեր խաղացի և երբ երեկոյան պարկեցի քնելու հասկացա թե որքան անհետաքրքիր օր եմ ես ունեցել   և թե որքան անհետաքրքիր է մարդու կյանքը առանց ընկեր։     

1197,1198,1199,1200

1197. Թիվը պակասորդով կլորացրե՛ք մինչև տասնորդականները.

ա) 0,9382=0,9300 ,

դ) 1,0625=1,0600 ,

 է) 200,18 =200,00,

բ) 28,2897 ,= 28,2800

ե) 80,0388 , =80,0300

\ը) 567,9111 ,=567,9100

 գ) 100,5621 , =100,5600

զ) 6,0999 , =6,0900

թ) 0,0008 ։=0,0000

1198. Թիվը հավելուրդով կլորացրե՛ք մինչև հարյուրերորդականները.

ա) 7,8932= 7,0002,   

դ) 0,9999 , =0.0009   

է) 2,3845 ,  =2,0005

 բ) 85,0639 ,  =85,0009 

ե) 65,6788 ,   =65,0008

 ը) 18,0936 ,=18,0006

 գ) 0,1111 ,   =0,0001

զ) 721,8957 ,  =721,0007 

թ) 55,6009=55,0009

1199. Ասե՛ք, թե մինչև որ կարգն է կլորացված թիվը.

ա) 93,6527 ≈ 93,65=1000-ԵՐՈՐԴԱԿԱՆ , 

գ) 0,563891 ≈ 0,564 =100000-ԵՐՈՐԴԱԿԱՆ,

ե) 0,7014 ≈ 1 , =100-ԵՐՈՐԴԱԿԱՆ

բ) 734,82 ≈ 735 ,= 10-ԵՐՈՐԴԱԿԱՆ

դ) 0,563891 ≈ 0,6 =100000-ԵՐՈՐԴԱԿԱՆ,  զ) 0,102 ≈ 0 ։=100-ԵՐՈՐԴԱԿԱ

https://docs.google.com/forms/u/0/d/e/1FAIpQLSdWMptc27edy9F4uf5qvb3fdxqCQWwiP5aRTT42nEdgTwTCdg/viewform?usp=form_confirm

1380 թիվը կլորացրու մինչև հարյուրավորների կարգը:

Պատասխան՝ 1380≈1400

Հետևյալ թիվը պակասորդով կլորացրու մինչև հարյուրերորդական կարգը:

Պատասխան՝ 2.820103050709≈2․820

4492 թիվը կլորացրու մինչև հազարավորների կարգը:

Պատասխան՝ 4492≈4000

2849 թիվը կլորացրու մինչև հարյուրավորների կարգը:

Պատասխան՝ 2849≈2850

Չափեցին պարանի երկարությունը և կլորացնելով՝ ստացան բնական թիվ:

Որքա՞ն է պարանի երկարության կլորացված արժեքը պակասորդով, եթե նրա ճշգրիտ երկարությունը 71,1 սմ է:

Պատասխան71

Որոշիր, թե ինչպես է կատարվել հետևյալ տասնորդական կոտորակի կլորացումը՝ պակասորդով, թե՞ հավելուրդով` 98,7≈99

Ընտրիր ճիշտ տարբերակը:

• պակասորդով
• հավելուրդով+

Պարզիր, թե արդյո՞ք կփոխվի տասնորդականների թվանշանը, եթե 57,147 թիվը կլորացնենք մինչև տասնորդականների կարգը:

Պատասխան՝ տասնորդականների թվանշանը այո

Որքա՞ն է հատվածի երկարության` մինչև միավորների կարգը կլորացված արժեքը, եթե նրա ճշգրիտ երկարությունը 73,2 սմ է:

Պատասխան՝ 73․3

2.601 թիվը կլորացրու մինչև տասնորդականների կարգը:

Պատասխան՝2․61

Ուղղանկյան երկարությունը 5.35 մ է, իսկ լայնությունը՝ 4.75 մ:

Հաշվիր ուղղանկյան մակերեսը և կլորացրու այն մինչև տասնորդականների կարգը:

Պատասխանը՝25․42

Տրված է երկու թիվ՝ 24671-ը և 321-ը:

Պարզիր քանորդի ամենամեծ կարգը:

Ընտրիր ճիշտ պատասխանը:

• հազարավորներ
• տասնավորներ
• հարյուրավորներ+

Որոշիր, թե մինչև ո՞ր կարգն է կատարված կլորացումը՝ 7,6138≈7,614

Ընտրիր ճիշտ պատասխանը:

• տասնորդականները
• հարյուրերորդականները+
• տասհազարերորդականները
• հազարերորդականները

Գրիր  ∗ աստղանիշի փոխարեն բոլոր այն թվանշանները, որոնց դեպքում ∗3≈10 կլորացումը ճիշտ է կատարված:

Թվերը գրիր առանց բաց տեղերի, իրարից անջատելով ; նշանով:

Պատասխան՝ 

.Խմբավորիր բառերն ըստ հոմանիշների։ Քանի՞ բառ հոմանիշ չունի այսշարքում։
Նիրհել, վախենալ, տխմար, փոս, ննջել, երկյուղել, սրդողել, քնել, տգետ, վիրապ, մրափել, զարհուրել, բթամիտ, վեմ, ողորմելի, խրամատ։ ննջել-քնելն նիհրել-քնել տգետ-տխմար

2. Գտիր դաժան բառի հոմանիշները:

Սինլքոր, անագորույն, ամբարտավան, ժանտ+, դժնի, դժկամ, դժխեմ, բիրտ, անողորմ, դժոխալուր։

3.Տրված բառացանկից առանձնացրու հոմանիշային զույգերը.
անթաքույց, ճոխ, վեհանձն, շքեղ, բացահայտ, տարօրինակ, մեծահոգի, արտասովոր։ շքեղ-արտասովոր բացահայտ-անթաքույց մեծահոգի-վեհանձն

4.Տրված շարքից առանձնացրու պերճ բառի հականիշները.
շքեղ+, անշուք, շլացուցիչ, հասարակ, ճոխ, հիասքանչ, պարզ, զգլխիչ, փառահեղ, անզարդ, պերճաշուք։

Լրացնել բաց  թողնված տառերը` զ կամ ս:

Ալեհույս էր Հելլադայի մեծագույն քանդակագործ Ֆիդիազը:  Գրակալի առաջ մտասույզ  նստած` քննախույս հայացքը հառել էր դիմացը փռված գծագրերին: Պիտի կերտեր Զևսի արձանը: Նրա հոգին բզկտում էր այն միտքը, թե կկարողանա կյանք ու հոգի  տալ անշունչ մարմարին:
Պարզկա գիշեր էր: Պարսկական երկնակամարում փայլփլում էին աստղերը:  Հա-կերտի հրավերով Վասակը` Հայաստանի մարզպանը, ժամանել էր Տիզբոն և այժմ բաց նստած` նայում էր մզկիթների երկնասույզ մինարենիներին: Անհույս էր, թե գործերը հարթ  կգնան:Պարտիսպանը Թիֆլիսից բերված թաղարները տեղադրում էր հողի մեջ: Շուտով այդ մասում կաճեն  գույն-գույն ծաղիկներ և հետ-հետե կտարածվեն շուրջբոլորը: Ավտոբուսի պատուհանից հիպնոզված նայում էի շրջակայքի գեղեցկություներին:

1216,1217,1218,1219,1220,1221,

1216. Գրե՛ք երկու կանոնավոր և երեք անկանոն կոտորակներ, որոն­ ցից յուրաքանչյուրի համարիչի և հայտարարի գումարը հա վա­ սար է 18‐ի։ 2/1 6/9 3/6 9/3

  1217.8/9մ երկարություն ունեցող ձեռնափայտը կազմված է երկու մա­ սից։ Մի մասի երկարությունը  2/9մ է։ Որքա՞ն է մյուս մասի երկա­ րու թյունը։ 8/9:2/9=4/1

1218. AB հատվածի երկարությունը 14 սմ է։ Նրա վրա նշված է այնպիսի M կետ, որ AM = 9 սմ, և այնպիսի K կետ, որ BK  = 3 սմ։ Գտե՛ք MK հատվածի երկարությունը։3+3=6

1219. Հետևյալ թվերը դասավորե՛ք աճման կարգով.

, 5 %­ը , 3 %­ը 7 %­ը , 8 %­ը  15­ի 20­ի 90­ի 100­ի,  

1220. Գծե՛ք մի քառանկյուն, որի անկյուններից երկուսը բութ լինեն։

1221. Երկու օրում ցանել են ամբողջ դաշտի11/14 ‐ը, ընդ որում առաջին օրը9/14՝ ­ը։ Դաշտի ո՞ր մասն են ցանել երկրորդ օրը։ 11/14-9/14=2/1

1201,1202,1203,1204,1205:

1202.Հաշվե՛ք և պատասխանը կլորացրե՛ք մինչև հարյուրերորդական­ ները. 

ա) 0,377 + 3,409 – 2,1006=1,6866 1,69

գ) 4,5 + 0,3796 + 1,225=6,1046 6,11

բ) 12,4589 – 6,27 + 1,395=7,5839 7,59

1203.  Հաշվե՛ք և պատասխանը կլորացրե՛ք մինչև տասնորդականները.

ա) 0,1 ⋅ (81,34 + 6,73)=88,87   8,8  

դ) (9,4 – 8,7) ⋅ 1,4=0,98 0,9

բ) 5,6 ⋅ (7,4 – 3,9)=19,6 19,6

 ե) (8,5 + 6,12) ⋅ 2,3= 3,3426 3,3

գ) (3,4 + 2,01) ⋅ 1,2  =6,492 6,4

1204. Թվերը կլորացրե՛ք մինչև հարյուրերորդականները, ապա կատա­ րե՛ք հաշվումները.

ա) 2,9519 + 0,24159 = 2.96+0.25=3,21

 բ) 24,35907 – 14,4346=24,35-14,43=0,992

ե) 3,509 ⋅ (0,7654 – 0,333)=3,13

գ) 43,927 ⋅ 0,00609=4,87511