Рубрика: կենսաբանություն

Քորդավորները կենդանիների կարգաբանության մեջ զբաղեցնում են բարձրագույն դիրքը՝ որպես կատարյալ զարգացած օրգանիզմներ: Քորդավորների ամենակարևոր առանձնահատկությունը թիկնալարի գոյությունն է՝ քորդան: Ճկուն լարի նման այն ձգվում է մարմնի ողջ երկարությամբ ու կատարում է ներքին առանցքային կմախքի դեր: Քորդան առաջանում է կենդանիների զարգացման վաղ փուլերում: Ողնաշարավորների մեծ մասի քորդան դեռևս սաղմնային զարգացման ընթացքում փոխարինվում է ողնաշարով, որը զարգանալով քորդայի շուրջը՝ դուրս է մղում այն:

Քորդավորների կենտրոնական նյարդային համակարգը խողովակաձև է, գտնվում է քորդայի վերևում: Մարսողության համակարգը տեղավորված է քորդայի տակ: Այդ համակարգի առջևի բաժինը՝ կլանը, մասնակցում է ոչ միայն մարսողական, այլև շնչառական ֆունկցիայի իրականացմանը: Կլանի պատերին առաջանում են ճեղքեր, որոնք կոչվում են խռիկային:

Ցամաքային քորդավորների խռիկային ճեղքերը զարգացման վաղ շրջանում փակվում են ու վերանում: Այդ կենդանիների օդային շնչառության օրգանները՝ թոքերը, զարգանում են նույնպես կլանի պատից: Անողնաշարավոր կենդանիների մեծ մասի նման քորդավորներն էլ ունեն երկկողմ համաչափ մարմին, եռաշերտ են և օղակավոր որդերի նման ունեն մարմնի երկրորդային խոռոչ:

Քորդավորները լայնորեն տարածված են երկրի վրա: Նրանք գրավել են բոլոր հիմնական կենսամիջավայրերը՝ հողային, ջրային և ցամաքաօդային:

Քորդավորները բազմաբջիջ կենդանիների ենթաթագավորությանը պատկանող բարձրագույն տիպն է: Այն բաժանվում է երեք ենթատիպերի՝ անգանգների, թրթուրաքորդավորների և ողնաշարավորների:

Անգանգների ենթատիպ

Այս ենթատիպն աղքատ է տեսակներով. հայտնի է ընդամենը 3 տասնյակ տեսակ, որոնք միավորված են գլխաքորդավորների դասի մեջ: Դրանք փոքրամարմին ծովային կենդանիներ են, ապրում են ավազուտ ծանծաղուտներում: Օժտված են քորդավորներին բնորոշ հիմնական առանձնահատկություններով:Թրթուրաքորդավորների ենթատիպ

Այս ենթատիպի ներկայացուցիչները քորդա ունենում են միայն թրթուրային զարգացման փուլում։ Մարմինը պարկանման է կամ տակառիկաձև՝ ամփոփված դոնդողանման թաղանթով՝ տունիկայով, որը կազմված է հատուկ նյութից՝ տունիցինից։ Հիմնականում ծովային կենդանիներ են: Հայտնի է թրթուրաքորդավորների 3 դաս, ավելի քան 1000 տեսակ։ Ներկայացուցիչը ասցիդիան է:

Ողնաշարավորների ենթատիպ

Այս ենթատիպում ընդգրկված կենդանիներն ունեն առանձին ողերից կազմված ողնաշար, գլխի կմախք՝ գանգ, տեղաշարժման զարգացած օրգաններ: Զարգացած նյարդային համակարգ:

Ողնաշարավորների ենթատիպն ունի հետևյալ դասերը՝ բոլորաբերանայինների, կռճիկային ու ոսկրային ձկների, երկկենցաղների, սողունների, թռչունների և կաթնասունների:

Ձկներ

Ջրաբնակ ողնաշարավոր կենդանիներ են, հարմարվել են ակտիվ, շարժուն կենսակերպին: Ձկները շատ բազմազան են և կազմում են ողնաշարավորների տեսակների կեսից ավելին:

Երկկենցաղներ

Երկկենցաղները առաջին ցամաքաբնակ ողնաշարավոր կենդանիներն են: Այնուհանդերձ նրանք ձվադրում են ջրում և այստեղ է անցնում նրանց կյանքի թրթուրային շրջանը:

Սողուններ

Իսկական ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիներ են: Նրանց մաշկը չոր է, պատված է եղջերային թեփուկներով: Բեղմնավորումը ներքին է: Դնում են խիտ թաղանթով պատված խոշոր ձվեր:

Թռչուններ

Թռչունները տաքարյուն ցամաքային ողնաշարավորներ են, հարմարվել են թռիչքին: Նրանց առջևի վերջույթները վերափոխվել են թևերի, իսկ մարմինը պատված է փետուրներով: Դնում են կեղևով պատված ձվեր:

Կաթնասուններ

Կաթնասունները ցամաքային տաքարյուն կենդանիներ են, ձագերին կերակրում են կաթով: Պատված են մազածածկույթով: Մեծ մասն ունեն ներարգանդային զարգացում: Ունեն բարձրագույն զարգացած նյարդային համակարգ:

Քորդավորների կառուցվածքի յուրահատկությունները դիտարկենք առավել պարզ և ընդհանրական կառուցվածք ունեցող անգանգների ենթատիպի օրինակով:Գլխաքորդավորների դաս

Այս դասի ներկայացուցիչն է նշտարիկը, որն ունի 8սմ երկարությամբ մարմին: Նրա կիսաթափանցիկ, իլիկաձև մարմինը կողքերից սեղմված է, իսկ գլխային և պոչային ծայրերում՝ սրված: Պոչը երիզող մաշկածալքն ավելի լայն է և իր ձևով կենդանու պոչին տալիս է երկսայր բժշկական գործիքի՝ նշտարի տեսք: Նա իր պոչի ծայրով խրվում է ավազի մեջ, իսկ մյուս ծայրը դուրս է ցցում կեր բռնելու համար:

Քորդան ձգվում է մարմնի ամբողջ երկարությամբ: Քորդան ճկուն լարի նման մարմնի համար ծառայում է որպես հենարան:

Մարսողություն և շնչառություն

Նշտարիկի բերանը գտնվում է կարճ շոշափուկներով պսակի հիմքում: Շոշափուկների անընդհատ շարժի շնորհիվ ջուրը մղվում է դեպի նախաբերանային ճեղք, որտեղից էլ դեպի բերան: Բերանին հաջորդում է կլանը, որտեղից էլ սնունդը անցնում է աղիք: Աղիքում կատարվում է մարսողություն, իսկ չմարսված մնացորդները դուրս են բերվում հետանցքով:

Կլանի պատերին նշտարիկը ունի 150 զույգ խռիկային ճեղքեր: Խռիկային ճեղքերը միմյանցից բաժանող միջնապատերը շատ հարուստ են արյունատար մազանոթներով: Այդպիսով կատարվում է գազափոխանակություն արյան և ջրի միջև:

Այսպիսով, նշտարիկի սննդառությունը և միջավայրի հետ գազափոխանակությունը կատարվում են միաժամանակ:

Արյունատար համակարգ

Նշտարիկի արյունը հոսում է անոթներով և չի լցվում օրգանների միջև եղած խոռոչները, այսինքն՝ ունի արյան շրջանառության փակ համակարգ: Նկատենք, որ թթվածնով հարուստ արյունը մեջքային անոթով հոսում է պոչային ծայր՝ դեպի բոլոր օրգաններ: Փորային անոթով ածխաթթու գազով հարուստ արյունը հոսում է դեպի գլխային ծայր՝ դեպի խռիկներ: Անձրևորդի նման նշտարիկը ևս սիրտ չունի, դրա դերը կատարում է փորային անոթը:

Արտազատության և սեռական համակարգ

Նշտարիկի արտաթորության համակարգը կազմված է մոտ 100 զույգ անոթներից, որոնք մի ծայրով բացվում են շուրջկլանային խոռոչի մեջ: Մարմնի խոռոչում այդ օրգանները կրում են քորոցաձև երկար բջիջներ, որոնց մեջ ներծծվում են նյութափոխանակության ավելորդ արգասիքները: Շուրջկլանային խոռոչի մեջ են բացվում նաև բազմաթիվ սեռական գեղձերի ծորանները: Սեռական բջիջները դուրս են բերվում ջրի հոսքով: Բեղմնավորումը կատարվում է ջրում:

Նյարդային համակարգը և զգայարանները

Նշտարիկի քորդայի վերևում գտնվում է հաստ պատերով նյարդային խողովակը, որը մարմնի գլխային ծայրում փոքր-ինչ ավելի լայն է՝ առաջացնելով ուղեղաբուշտ: Նշտարիկը գլխուղեղ չունի: Նյարդային խողովակից զույգ-զույգ դուրս են գալիս նյարդերը և ուղղվում դեպի մարմնի տարբեր մասեր: Նշտարիկի զգայարանները թույլ են զարգացած: Ունի լուսազգաց բջիջներ, որոնցով տարբերակում է լույսը խավարից: Գլխային ծայրում գտնվում է հոտառական փոսիկը, իսկ մարմնի ամբողջ մակերեսին ցրված են շոշափելիքի ընկալիչները:

Դեկտեմբեր ամսվա կենսաբանության ամփոփում

1․ներկայացնել կրկնակի բեղմնավորումը։Կրկնակի բեղմնավորումը դա տեղի է ունենում սեռեական ճանապարհով

2․որ օրգանիզմների մոտ է տեղի ունենում ֆոտոսինթեզ։Այն բույյսերը որոնք կանաչ գույնեն նրանց մոտ տեղի է ունենում ֆոտոսինթեզ։

3․ներկայացնել ֆոտոսինթեզի ողջ գործընթացը։Ֆոտոսինթեզը արևի էներգիաի շնորհիվ է տեղի ունենում

4․ներկայացնել մտրակավորների կառուցվածքը և տարածվածությունը։Նրանք ունեն կեղծ ոտիկներ,մարսողական վակուոլ,կորիզ,կծկուն վակուոլ։

5․ներկայացնել հողաթափիկ ինֆուզորիաի կառուցվածքը։Նա ունի մեծ և փոքր կորիզներ,բջջաբերան նաև ունի թարթիչ որի օգնությամբ շարժվում է։

6․ներկայացնել հողաքթափիկ ինֆուզորիաի բազմացումը։Հողաթափիկ ինֆուզորիան բազմանում է երկու ճանապարհով անսեռ և սեռական

7․ներկայացնել դեկտեմբեր ամցվա բլոգային աշխատանք։

·        
Ո՞ր կենդանիները չունեն մարմնի մշտական ձև:Սովորական անեոբանը։

·        
Ի՞նչ հատկանիշով է ինֆուզորիան տարբերվում մյուս միաբջիջ կենդանիներից։

·        
Ինչպե՞ս է բազմանում հողաթափիկ ինֆուզորիան։

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

1. Ի՞նչ եղանակով են կատարվում  ծածկասերմ բույսերի բազմացումը-Նրանք բազմանում են և անսեռ և սեռական եղանակով։
2. Ո՞րն է ծածկասերմ բույսերի սերմերով բազմացման օրգանները-առէջ,վարսանդ,սերմնապարկը,սեմնաբջիջը,վարսանդի սպի
3. Նկարագրեք խաչաձև փոշոտումը-խաչաձև  փոշոտումը տեղի է ունենում քամու մեղվի միջատների շնարհիվ օրինակ մեղուն գալիս և նստում է նեկտարի վրա այնուհետև նստում է մեկ ուրիշ ծաղկի վրա և տեղի է ունենում փոշոտում։
4. Նկարագրեք ինքնափոշոտումը-ինքնափոշոտումը տեղի է ունենում երկսեռ ծաղիկների մոտ ինքն իրենով իրեն բեղմնավորում է։

Նոյեմբեր ամսվա ամփոփում

1․Ջրի մուռների կառուցվացքը և տարածությունը։— ջրի  մուռները ունեն թելանման բույսեր են նրանք շատ տարածված են ջրերում,լճերում,ծովերում և այլն։

2․ջրի մուռների բազմացում և մարդը ինչպես է օգտագործում ջրի մուռներին։—մարդը ջրի մուռներին օգտագործում է տրբեր բաներ պատրաստելու համար օրինակ սուշի և այլ այդպիսզի բաներ օգտագործվում է նաև բժշկության մեջ օրինակ նրանով պատրաստում են յոդ 

3․սպորավոր բույսերի կառուցվածք և տարածվածություն։—նրանք ունեն 40 մետր  բարձրություն նրանք տարածված են խոնավ,արևոտ և անձրևոտ պայմաններում։

 4․սպորավոր բույսերի բազմացում։նրանք բազմանում են անսեռ պայմաններում

5․ծաղկավոր բույսերի արտաքին կառուցվացք։ նրանք կառուցված են ցողունից,արմատից,տերևից։

6․ծաղկի կառուցվացք։ծաղիկը կազմված է դնչիկից,փոշանոթից,ծաղկապսակից,ծաղկաթերթից,սռնակից և այլն

7․ինչպես է տեղի ունենում փոշոտումը։ օրինակ մեղուն գալիս է նստում մի ծաղկի վրա որպեսզի նեկտար հավաքի և հետո գնում և նստում ուրիշ ծաղկի վրա և տեղի է ունենում թոշոտում։

8․ներկայացնել նոյեմբեր ամսվա աշխատանքները։

https://davtyanschool.wordpress.com/2023/11/22/22-11-2023-2/

https://davtyanschool.wordpress.com/2023/11/08/%d5%bb%d6%80%d5%ab-%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%bc%d5%b6%d5%a5%d6%80/

https://davtyanschool.wordpress.com/2023/11/02/02-11-2023/

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

1. Որո՞նք են ծաղկավոր բույսերի գեներատիվ օրգանները գեներատիվ համակարգը ապահովում է բույսի բազմացումը:
2. Տերևների ին՞չ ձևեր են ձեզ հայտնի։Ցանցաջիղ տերևներ և աղեղնաջիղ տերևներ
3. Արմատային համակարգի ինչ տեսականեր գիտես։ Փնջաձև և առանցքային
4. Որո՞նք են միաշաքիլավոր և երկշաքիլավոր բույսերը։ Յուրաքանչյուրից բերել մի քանի օրինակ։ Միաշաքիլավոր բույսերի դաս. պատկանում են՝ շուշանը, ցորենը, եգիպտացորենը, բրինձը, սոխը, սխտորը:
    Երկշաքիլավոր բույսերի դաս. պատկանում են՝ լոբին, ոլոռը, կաղամբը, արևածաղիկը, խնձորենին, ելակը:

Լրացուցիչ աշխատանք, պատասխանել հարցերին․

• Ի՞նչ բազմաբջիջ գորշ և կարմիր ջրիմուռներ ե ձեզ հայտն։ Բնութագրեք դրանց կառուցվածքը Նրանց կառուցվաքը մնան է թելի և այդ թելի վրա կախված են տերևանման օղակներ են կախված։
• Ջրիմուռները ավտոտրոֆներ են և ի՞նչ գործընթաց են կատարում։ավտոտրոֆ սննդառություն քլորոֆիլ պարունակող բույսերի էկոլոգիկան խումբել որոնց գերակշռող մասը տարածված է և բնակվում է ջրային միջավայրում որտեղ նրանք կազմում են բուսական զանգվածի հիմնական մասը։

Լրացուցիչ առաջադրանք, պատասխանել հարցերին․

1. Կառուցվածքային ի՞նչ առանձնահատկություններ ունեն ջրիմուռները։ Նրանք Աճում են ջրի տաակ նրանց կառուցվացքը նման է թելիկների և այդ թելիկների կողքը կլորավուն թեփիկներեն որոնք հիշացնում են տերևների։
2. Ի՞նչ միաբջիջ կանաչ ջրիմուռներ են ձեզ հայտնի։ Օրինակքլամիդոմոնադը և քլորելան
3. Ինչու՞ են ամենախորը տեղերում բնակվում կարմիր ջրիմուռները։ որովհետև նրանք շատ են արտադրում թթվածին։
4. Ի՞նչ օգուտ են ստանում մարդիկ ջրիմուռներից։ Նրանք պարունակում են թթվածին նաև պարունակում են յոդ նրանք շատ օգտակար են և օգտակործվում են բազմաթիվ ուտեստների մեջ։

1. Ի՞նչ է վիրուսը։ Վիրուսը դա հիվանդություն է։
2. Ինչպե՞ս են բազմանում վիրուսները։ Նրանք բազմանում են վարկի միջոցով։

• Մարդու ի՞նչ վիրուսային հիվանդություններ գիտեք։ Ջրծաղիկ,գրիպ,կորոնավիրուս և այլն։